Thuis leren kinderen beter dan op school. Daarom verdient thuisonderwijs officiële erkenning.

Angela en Diana Kniazeva zijn nog maar 21 en 19 jaar. Desondanks zijn de twee Russische zussen benoemd als universitair docenten aan een van de beste universiteiten van de VS. Ze zeggen dat zij die prestatie niet zozeer danken aan hun intelligentie, maar eerder aan ’waardevolle mogelijkheden en gunstige omstandigheden’.

Lewi Firth Bolton uit Engeland won onlangs, op zijn veertiende, een prijs voor een zelfgemaakte animatiefilm en kreeg al een baan aangeboden door de bedenkers van ’Wallace en Gromit’. Christopher Paolini uit de VS schreef op zijn vijftiende een bestseller. Wat zijn toch die ’waardevolle mogelijkheden en gunstige omstandigheden’ waardoor deze jonge mensen zulke grote prestaties kunnen leveren? Het antwoord is: thuisonderwijs.

De Russische zussen zijn thuis onderwezen door hun ouders en hebben al op 13, respectievelijk, 14 jarige leeftijd hun middelbare school behaald. Daarna zijn ze meteen aangenomen op Stanford University in de VS. Ook Lewi Bolton en en Chris Paolini zijn nooit naar school geweest.

Thuisonderwijs is voor sommige kinderen en hun ouders een uitstekend alternatief voor schoolgang. In de Verenigde Staten wordt het thuisonderwijs steeds omvangrijker, met al anderhalf miljoen kinderen. In het Verenigd Koninkrijk gaat het om zeker 50.000 kinderen. Universiteiten en colleges in de VS ontvangen studenten die thuisonderwijs hebben genoten met open armen vanwege hun zelfstandigheid, leergierigheid en motivatie. Ook de Open Universiteit en mbo-instellingen in Engeland nemen thuisonderwezen studenten aan, vaak jonger dan de vereiste leeftijd. De Britse hoogleraar Roland Meighan heeft al voorspeld dat de goede resultaten van thuisonderwijs het reguliere onderwijs zullen veranderen.

Zelf geef ik ook mijn kinderen thuis les. Thuisonderwijs stelt je als ouder in staat om flexibel in te spelen op de interesses, vaardigheden en de leerbehoeften van de kinderen, zonder vast te zitten aan een rooster, een locatie of een vakkenpakket. Er is inmiddels genoeg onderzoek gedaan naar de effectiviteit van thuisonderwijs, steevast blijkt dat thuisonderwezen kinderen zich net zo goed of zelfs beter dan op school ontwikkelen, zowel sociaal als cognitief. Deze positieve resultaten zijn het gevolg van het één-op-één contact tussen kinderen en volwassenen.

Bij thuisonderwijs hebben jonge mensen toegang tot zeer betrokken begeleiders, die hun vragen beantwoorden en met wie ze hun observaties en ervaringen kunnen delen. Uit recent onderzoek is bovendien gebleken dat problemen met lezen zoals dyslexie niet voorkomen bij kinderen die thuisonderwijs krijgen. Het zelfde geldt voor ADHD. Een Nederlands onderzoek naar thuisonderwijs aan varende kinderen liet zien dat kinderen gehechter en zelfstandiger zijn.

Dankzij één-op-één onderwijs kunnen mijn kinderen zich in vrijheid toeleggen op wat ze van nature graag doen: leren en de wereld ontdekken, zonder gehinderd te worden door externe omstandigheden.

Thuisonderwijs is veel efficiënter dan schoolonderwijs. Het kost minder tijd om één of enkele kinderen te onderwijzen, en omdat de thuislessen beter aansluiten bij de interesses van het kind, blijft de stof ook beter ’hangen’.

Veelgehoord is het bezwaar dat kinderen zo de kans missen om op school met andere kinderen om te gaan. Toch is dat gemis relatief. Thuis lerende kinderen hebben veel tijd. Ze zijn lid van clubs, gaan naar workshops, de bibliotheek en het zwembad, spelen buiten en leggen contacten via het internet.

Het sociale aspect van schoolgang wordt nogal overschat. School is geen afspiegeling van de samenleving. Schoolgang is verplicht en de dagelijkse gang van zaken wordt er vrijwel geheel, en op zeer ondemocratische wijze, bepaald door de leerkracht. Welke volwassene moet op zijn werk toestemming vragen of hij naar de wc mag? Op de meeste scholen worden kinderen strikt naar leeftijd en vaardigheden gescheiden en hebben nauwelijks contact met volwassenen. Ze doen er allemaal hetzelfde werk op dezelfde manier en op hetzelfde moment.

In de meeste landen is thuisonderwijs een volwaardige onderwijsvorm, waarmee aan de leerplicht kan worden voldaan. Nederland is een van de weinige landen waar dat niet kan. Hopelijk gaat dat veranderen. Minister Plasterk heeft in april de Onderwijsraad gevraagd een onderzoek te doen naar buitenschoolse onderwijsvormen. Hopelijk leidt dit ertoe dat ook Nederlandse kinderen de ’waardevolle mogelijkheden en gunstige omstandigheden’ van voorbeelden als Angela en Diana Kniazeva, Lewi Firth Bolton en Chris Paolini mogen ervaren.

Hierbij maak ik graag van de gelegenheid gebruik om u/jullie het een en ander te vertellen over thuisonderwijs. Dit is tamelijk onbekend in Nederland, ook al wordt er door de (geschreven) pers met een bepaalde regelmaat over bericht. Di in tegenstelling tot landen zoals Canada, Australië, de VS en Groot Brittannië, waar vele jonge mensen thuisonderwijs genieten (tussen de een en twee miljoen kinderen alleen al in de VS).

Thuisonderwijs is wellicht even oud als de mens. Denk maar aan al die vaardigheden die van generatie op generatie worden doorgegeven. Ouderen hebben jongeren altijd voorbereid op het leven, lang voordat schoolgang verplicht werd.

Je kind leren zagen en broodjes bakken is een vorm van thuisonderwijs! Je kind vertellen over je opa die iedere ochtend, voordat hij naar school ging, snoep kocht en slechts met een halve cent hoefde te betalen, is een les in geschiedenis en economie (inflatie!). Ouders hebben hun kinderen altijd onderwezen of laten onderwijzen (denk aan een gouvernante) op wat voor manier dan ook en op welk vlak dan ook.

Toen ik jaren geleden het besluit nam om het onderwijs aan mijn kinderen op me te nemen, voelde deze verantwoordelijkheid heel natuurlijk aan. In mijn aanwezigheid hadden mijn kinderen immers leren lopen en praten. Leerden ze van alles over de wereld om hen heen. Ik had het volle vertrouwen dat ze ook op deze manier zouden leren lezen, rekenen en schrijven. Wat ook klopte.

Vaak neemt men gemakshalve aan dat alleen bevoegde onderwijskrachten onze jonge mensen kunnen onderwijzen. Het tegendeel is waar, blijkt. Ouders uit alle lagen van de bevolking zijn in staat om het onderwijs aan hun kinderen te verzorgen.
Of het nu bouwvakkers of wetenschappers zijn. Dit is ook onder meer aangetoond in Brits onderzoek. Jonge mensen doen het over het algemeen heel goed thuis, ongeacht de afkomst van de ouders. Het is zelfs zo dat kinderen uit de zogenaamde werkende klasse het nog beter doen dan hun medestudenten, waarvan de ouders meer financiële middelen tot hun beschikking hebben. Vreemd is dat niet. Jonge mensen zijn zo ingesteld dat ze willen leren. Het is de kunst om daar op aan te sluiten. En studenten uit de werkende klasse blijken thuis meer tot hun recht te komen dan op school. Het is wel belangrijk dat ouders een actieve rol spelen in dat leerproces. Ouders die zelf leergierig zijn en open staan voor nieuwe kennis en technieken, geven hun kinderen op die manier een belangrijk signaal af.

Lees je zelf graag en neem je jouw kinderen altijd mee naar de bibliotheek? Dan kun je ervan verzekerd zijn dat je kinderen op een schone dag geïnteresseerd zullen raken in boeken. Of werk je liever met je handen? Reken maar dat je kinderen elke beweging van je volgen en al je stukken gereedschap kennen. Hoe jong ze ook zijn.

Ik heb een lerarenopleiding afgerond. Maar dat heeft me echter niet voorbereid op de taak van thuisonderwijzer. Ik heb andere vaardigheden moeten aanboren om mijn kinderen thuis te begeleiden. Alleen al vanwege het feit dat ik geen lesboeken gebruik, waar de meeste onderwijskrachten op terug kunnen vallen. Ik ga zelf op zoek naar materiaal. Toegegeven, dat kost meer tijd, maar daardoor krijg ik de materie ook beter in de vingers. En het dient tegelijkertijd als bijscholing!

Mijn kinderen hebben zelf leren lezen. Maar zonder de leesboekjes. Daar is heel wat aan voorafgegaan. Voorlezen hoorde daar natuurlijk bij. Spelletjes zoals Rummikup met letters, Pim Pam Pet, maar ook spelletjesprogramma’s op televisie waren interessant le(e)smateriaal.

Mijn kinderen leerden later lezen dan de meeste jonge mensen op school. Maar problemen zoals dyslexie kennen we niet. We hebben er gewoon wat langer over gedaan met als gevolg dat ze tegelijkertijd ook Engels leerden lezen. En dat is een van de voordelen van thuisonderwijs. Ik kan het onderwijs aanpassen aan de individuele leerbehoeften van mijn kinderen. Met goede en soms onverwachte resultaten.

Er is vandaag de dag in verschillende landen nogal wat onrust over de toenemende populariteit van thuisonderwijs-concepten zoals natuurlijk leren, ontscholen of het anderszins creëren van een omgeving waarin kinderen die dingen leren waarin zij in hun ontwikkelingsfase zijn geinteresseerd, in plaats van door een overheid opgedrongen onderwerpen.

Ondanks een overweldigende hoeveelheid bewijs van het tegendeel, weigeren overheden, onderwijsbonden en school-besturen te erkennen dat binnen de bevolking her en der behoefte bestaat aan alternatieven voor verplichte scholing met een door de centrale overheid gedicteerd corriculum.

Meer en meer ouders worden zich bewust van wat scholing hen vroeger wel, maar wat vooral ook niet heeft  opgeleverd. Dat gaat vaak gepaard met een steeds dwingender wens hun kinderen te beschermen tegen het verlies van de kans op écht leren. Dat is heel iets anders dan het louter voldoen aan verwachtingen van anderen, geheel of gedeeltelijk ten koste van de mogelijkheid tot zelfrealisatie.

“Leren” 

Gedwongen scholing is vernietigend voor  waarachtig leren. Op school wordt dan ook niet echt geleerd. Wat daar plaats vindt is vaak niet meer dan een enkel aspect ervan: het memoriseren. Nuttig bij het leren van een taal in een natuurlijke setting. Soms een onmisbare schakel in de totale leerketen waarin begrip en toepassing de werkelijk bruikbare schakels vormen. Maar als geisoleerde activiteit vrijwel zonder waarde. En dat in het bijzonder als het een afgedwongen activiteit is en niet een intrinsiek gemotiveerd onderdeel van een natuurlijk leerproces.

Bovendien missen schoolgaande leerlingen de ervaring van het vrij onderzoeken en ontdekken buiten de begrenzingen van een door anderen voorgeschreven curriculum. Terwijl ontdekkend leren toch de basis is voor de kweken van belangstelling voor de dingen van het leven; de basis voor elk leren. Wie daarvan nog niet direct overtuigd is hoeft slechts naar kleine baby’s te kijken. Die kruipen overal heen, onderzoeken hun directe omgeving en doen daar allerlei ontdekkingen. Sommige daarvan blijken interessant om verder te onderzoeken, andere laten ze even liggen.Lopen en praten zijn de belangrijkste dingen, terwijl we ze die niet aanleren. Die buitengewoon gecompliceerde vaardigheden verwerven ze zich geheel op eigen kracht. Natuurlijk zijn er de voorbeelden van oudere kinderen en volwassenen, maar het werk wordt door de baby zelf gedaan. Geen leraar dus, maar slechts een onderzoekend kind. Ontdekkend en zijn omgeving verkennend, zelfgestuurd, zonder bemoeienis van anderen.

Dat ontdekken kan ook niet worden geforceerd. Als dat gebeurt is het niet langer het echte ontdekken maar een door anderen afgedwongen kennen of handelen.

Onderwijzen houdt een één-richting-proces in, maar leren betekent onderzoeken; een meervoudig proces. Op school is de leraar de bron van kennis en zijn de  kinderen over het algemeen de ‘lege vaten’ die door de docent met kennis gevuld dienen te worden, los van hun eigen wensen of mogelijkheden.

Op een thuisonderwijs conferentie ontmoette ik onlangs een vrouw die haar zoon uiteindelijk van school haalde omdat de oderwijzer had gezegd dat hij veel te mooi tekende en dat hij dat niet zou moeten doen op school. Ik heb deze jongen van 14 ontmoet en een paar van zijn tekeningen van treinen gezien. Het waren bijna professionele  produkten, exacte ontwerpen.

Leren onstaat op een volkomen natuurlijke manier, zolang het maar niet belemmerd of onmogelijk gemaakt niet wordt door derden. En dat laatste is nou net wat scholing doet. Die tast basisvoorwaarden voor leren aan en bemoeilijkt zodoende juist het leerproces dat he claimt te bevorderen. Een schaamteloze leugen.  

 En zo zou het helemaal niet hoeven te zijn. Onderwijs en scholing kunnen best nuttig zijn. Daartoe zou er slechts het element uit moeten worden gehaald dat wordt getypeerd door de woord ‘schoolplicht’.  Danheeft de overheid niet langer het monopolie op onderwijs in handen. Om te overleven moeten scholen dan dienstbaar zijn aan de leerlingen in plaats van aan de staat. Dan zullen op hun beurt onderwijsinstellingen veranderen in plekken waar kinderen waarlijk worden gesteund in hun eigen groei in plaats van dat er een staatscurriculum wordt gevolgd dat autocratisch van karakter is, blind voor de werkelijke noden van de mensen en achter de ontwikelingen buiten de muren van de school aansukkelt..

De uitdaging is dat om iets dergelijks ook echt te laten gebeuren er forse veranderingen in overtuigingen en attitudes nodig zijn. Gelukkigzijn er al die kinderen en ouders die gekozen hebben voor alternatieven voor gedwongen scholing en die daarmee de pioniers zijn op het pad naar de veranderingen die zullen komen.

Jullie, politici, zouden beter af zijn als je deze veranderingen zou accepteren in plaats ze af te wijzen en blind te blijven voor hun betekeins. Deze alternatieven vormen geen bedreiging voor scholen, noch voor de samenleving die jullie worden geacht te representeren. Ze zijn in feite de redding van de Educatie.

 Dit is het moment om het vrije leren te steunen, want het onderwijssysteem in veel landen faalt volkomen. Het hindert de aangeboren creatieve mogelijkheden en is niet in staat de behoorlijk functionerende samenleving te creëren, die het pretendeert voor te staan.

Mijn oudste zoon Rutger, die inmiddels tien jaar is, werd prematuur geboren en was ‘anders’ dan anderen. Ik hou er niet van om iemand te labelen of in een hokje te stoppen dus ik noem hem meestal een byzonder kind. Ik kwam er al snel achter dat alles in de maatschappij erop gericht is om kinderen en vooral byzondere kinderen op een of andere manier in het systeem te passen. Wanneer ik naar mijn hart luisterde begreep ik echter dat dat niet de manier was om mijn zoon gelukkig te maken. Ik wilde hem juist accepteren zoals hij was en van hem houden zonder condities aan mijn liefde te verbinden. Ik wilde zo weinig mogelijk nadruk leggen op zijn zwakheden maar hem helpen zijn kracht te vinden en hem daarin steunen. Rutger was een ontzettend lieve en gevoelige jongen maar ook bleek hij erg intelligent te zijn. Om hem te helpen leren hoefden we hem alleen maar in de gelegenheid te stellen en aan te moedigen om zijn interesses te volgen. Door op deze manier met hem om te gaan ontwikkelde Rutger zich boven alle verwachtingen maar wat voor ons het allerbelangrijkste was; hij was gelukkig. 

Toen hij vijf werd en naar school moest veranderde dit plaatje erg snel. Alles waar we zo hard voor hadden gewerkt zagen we ineens afbrokkelen. In een paar maanden tijd veranderde Rutger in een bang, onzeker en verdrietig jongetje. Op school was het niet mogelijk om zijn interesses te volgen en omdat hij het schoolwerk niet interessant vond keerde hij zich steeds meer naar binnen en vluchtte hij in zijn eigen wereldje. De enige manier waarop de leerkrachten daar mee om konden gaan was door meer druk op hem (en mij) te leggen. Ik probeerde steeds weer met ze te praten maar het werd me al snel duidelijk dat ze van mening waren dat kinderen zich aan het schoolsysteem moeten aanpassen en dat er van het omgekeerde niet of nauwelijks sprake kan zijn. Ik voelde me erg gefrustreerd en wenste dat ik hem zelf les zou kunnen geven maar gezien de wetgeving in Nederland leek dat een onmogelijkheid. Op een gegeven moment werd de situatie zo erg dat Rutger fysieke klachten kreeg hij klaagde over hoofd en buikpijn en vrijwel iedere nacht werd hij huilend wakker moest dan overgeven en riep dat hij niet meer naar school wilde. Als je kind zo onder een situatie lijdt durf je als moeder dingen die je anders niet zou durven en zo besloot ik om mijn hart te volgen en hem thuis te houden. De leerkrachten die tot dan toe beleefd waren geweest lieten zich toen van een heel andere kant zien; ze waren kwaad en probeerden me te intimideren. Blijkbaar voelden ze zich erg bedreigd door het feit dat een van de ouders niet meer naar ze luisterde. Op dat punt maakte dat me niks meer uit het bevestigde alleen maar de juistheid van mijn keuze.

We hadden geen idee hoe het nu verder zou gaan maar de oplossing kwam snel en volkomen onverwacht, mijn man kreeg namelijk precies op dat moment een baan in de USA aangeboden. Ik keek op internet en zag dat het in de USA wel mogelijk was om je kinderen zelf les te geven, het had zelfs een naam; home-schooling. We hadden niet veel tijd nodig om een beslissing te nemen, we verkochten alles en voor het goed en wel tot ons was doorgedrongen zaten we al in de USA. Het was voor mij heel bevrijdend om me te realiseren dat datgene wat in het ene land in strijd met de wet is, in een ander land juist wordt gewaardeerd. In Nederland kreeg ik vrijwel geen positieve reacties op het idee om Rutger zelf les te geven, de meeste mensen vonden het op zijn minst onverantwoordelijk, terwijl de meeste mensen in de USA het juist een teken vinden dat je verantwoordelijkheid neemt voor het welzijn van je kind. Zo gauw we verhuist waren zagen we Rutger weer helemaal opbloeien, het was alsof er een hele zware last van zijn schouders was afgevallen en alsof hij toen pas eindelijk weer zichzelf kon zijn. We wonen inmiddels al weer vier jaar in de USA en inmiddels zijn we in plaats van homeschoolers, un-schoolers geworden.
Het verschil is dat bij het homeschoolen ouders hun kinderen les geven terwijl unschoolers er vanuit gaan dat kinderen uit zich zelf datgene leren wat ze nodig hebben op het tijdstip dat ze daar aan toe zijn. Voor de kinderen is dat iets heel natuurlijks maar het zijn vooral de ouders die moeten leren un-schoolen en durven vertrouwen.

Un-schooling is niet iets wat je een paar uur per dag doet maar het is een levensstijl. We hebben nu in totaal vier kinderen en we genieten elke dag als we zien hoe ze zich allemaal op hun eigen manier ontwikkelen en hoe ze samen opgroeien en leren. De oudere kinderen lezen de kleintjes vaak voor of helpen ze bij computerprogramma’s.
Doordat de kinderen zich voor zoveel uiteenlopende onderwerpen interesseren en zoveel vragen stellen leren mijn man en ik meer dan ooit te voren. Alles is ook met elkaar verbonden, laatst waren ze geinteresseerd in Klassieke Muziek en dat bracht hen op het onderwerp van de Schilderkunst, toen kwam Architectuur, het Romeinse Rijk, Filosofie, Plato, Pythagoras en uiteindelijk wiskunde. Ze raken niet uitgeleerd omdat het ene onderwerp ze weer naar het volgende toe leidt. Babies en peuters zijn niet te stoppen en onvermoeibaar bij het ontdekken van de wereld rondom hen, deze natuurlijke ontdekkingsdrang en gierigheid naar de wereld om hen heen maakt dat kinderen uit zich zelf zullen blijven leren……behalve als ze naar school moeten natuurlijk.

Wat Rutger betreft, met hem gaat het prima; hij is dol op lezen en leren en blijft ons verbazen met alles wat hij weet. Wat voor ons nog veel belangrijker is, is dat hij weer gelukkig is en erg zelfverzekerd. Wij vinden het heerlijk hier in de USA en net als Rutger voelen we ons vrij om ons zelf te zijn en te doen waar wij in geloven. We zijn ons Byzondere kind enorm dankbaar dat hij ons heeft geleerd om onze harten te volgen.

Nog voordat Rutger een jaar oud was begonnen mensen mij al te vragen of ik hem al had opgegeven voor de peuterspeelzaal. Ik wilde hem zo lang mogelijk thuis houden dus mijn antwoord op die vraag was steeds ontkennend. ‘Maar het is toch zo leuk voor de kinderen om naar school te gaan’ werd er dan meestal gezegd. Rutger had het thuis uitstekend naar zijn zin en bovendien heb ik school zelf nooit leuk gevonden dus dat argument maakte op mij weinig indruk.
De volgende reden die mensen aandroegen was dat het zo goed voor de ontwikkeling van de kinderen is om naar een school of peuterspeelzaal te gaan. ‘Ze leren er zo veel’ werd er dan gezegd. Ook dat argument maakte op mij weinig indruk; ik geloofde juist dat Rutger thuis veel meer kon leren en zich daar beter kon ontwikkelen.. Uiteindelijk kwam dan steevast de derde en laatste reden, en volgens mij was dat de ECHTE reden dat veel moeders hun kinderen zo snel mogelijk op een peuterspeelzaal willen onderbrengen: " Maar zeg nou toch eens eerlijk, het is toch heerlijk als je kind op school is en je lekker alle tijd voor jezelf hebt?’ ‘Aha’ dacht ik dan, dus dat is waar het werkelijk om gaat!

Nou vind ik het helemaal niet zo vreemd dat veel moeders er naar uit zien dat hun kinderen naar school gaan zodat ze even rust hebben. Veel moeders zijn namelijk steeds bezig om hun kinderen te sturen en het gedrag van hun kinderen te corrigeren en inderdaad; dat is behoorlijk vermoeidend. Wanneer je echter op een andere manier naar je kinderen gaat kijken en leert om van ze te genieten zoals ze zijn wordt het moeder- (of vader-) schap meteen een stuk minder zwaar.

Gisteren was een doorsnee dag voor ons, un-schoolers, we moesten eigenlijk boodschappen doen maar het zonnetje scheen zo lekker dus we besloten om naar het park te gaan. Het park van onze keuze heeft een strandje aan een meer en daar streken we neer om onze meegebrachte boterhammen op te eten. Vervolgens speelden we naar hartelust met zand en water en maakten we zandkastelen en zandtaartjes. Rutger liet ‘per ongeluk’ onze bal in het water vallen en toen hadden we geen andere keuze meer dan om onze schoenen uit te trekken, onze broekspijpen op te rollen en het water in te gaan. Toen we eindelijk uit gespeeld waren zat iedereen onder het zand en waren onze kleren een stuk natter dan ik had gepland, maar het was wel een heerlijke middag geweest.
We hadden toch nog boodschappen nodig dus we gingen nog even snel de winkel in.
"Homeschoolers zeker?" informeerde de mevrouw achter de kassa. " Ja," vervolgde ze "die haal ik er altijd zo uit" Toen ik om me heen keek begreep ik wat ze daarmee bedoelde want we waren inderdaad de enigen met wild verwaaide haren, zand aan onze schoenen en natte broekspijpen.

Een van de grootste voordelen van het moederschap is dat het je een prima excuus geeft om weer lekker met lego te spelen, zandtaartjes te bakken of te schommelen. Als we vergeten zijn hoe we ook al weer moesten spelen en onbezorgd genieten, willen onze kinderen ons dat graag weer leren. Un-schooling geeft je de gelegenheid om volop te genieten van je kinderen en van het leven, zodat je geen behoefte zult hebben om je kinderen op school onder te brengen.

Deze vraag wordt me vaak gesteld als ik vertel dat wij un-schoolers zijn. Het antwoord is niet zo eenvoudig; we hebben geen bepaalde dagindeling, geen dingen die we op vaste tijden doen. Iedere dag is anders en we proberen van iedere dag iets moois te maken. Vaak lukt dat maar soms hebben we ook een minder productieve dag. Als we het op z’on minder productieve dag toch gezellig gehad hebben met z’n allen is het voor mij toch een geslaagde dag.

Bij ons in de kamer hangt een groot wandkleed met Winnie the Pooh en zijn vrienden Tigger en Piglet die aan het touwtje springen zijn; er onder staat geschreven; "It doesn’t matter what we do as long as we do it together." Dat is ons motto bij het un-schoolen. Vooral in het begin toen we net in Amerika woonden en pas begonnen met un-schoolen moest ik mezelf daar regelmatig aan herinneren. Un-schoolen was voor onze kinderen iets heel natuurlijks; iets heel vanzelfsprekends. Voor mij was het niet altijd zo vanzelfsprekend; ik had nog vaak de neiging om ’schooltje te gaan spelen’. We zijn toch allemaal opgegroeid met het idee dat je naar school gaat om te leren, dat er een leraar is die je verteld wat je moet weten en dat dat getest wordt. Als je die test goed hebt afgelegd dan heb je iets geleerd,toch?

Maar als dat zo is, hoe komt het dan dat ik me vrijwel niks kan herinneren van al die dingen die ik heb moeten leren en hoe komt het dan dat alle situaties waardoor ik als mens ben gegroeid, en wijzer ben geworden zich buiten de school hebben afgespeeld? Mijn vader zegt altijd; "Er is een groot verschil tussen kennis en wijsheid" Ik denk dat hij daar gelijk in heeft. Wat je in school leert is feitenkennis maar wijsheid krijg je door te leven.

Wat wij als un-schoolers doen is leven; ieder dag leven we zo bewust mogelijk en we leren van alles wat er op ons pad komt. De kinderen leren iedere dag zoveel over wie ze zijn en waar ze voor staan, over wat ze allemaal kunnen en wat ze gelukkig maakt. De feitenkennis komt vanzelf omdat ze lekker in hun vel zitten en gierig zijn naar de wereld om hen heen, omdat ze genieten van een goed boek en een goed gesprek en openstaan voor iedereen die ze ontmoeten. Dus wat doen we nu de hele dag? Rutger legde het eigenlijk nog het beste uit toen een tante hem die vraag eens stelde; "We doen precies waar we zin in hebben." zei hij, en daar sluit ik me helemaal bij aan.

Vaak kunnen mensen nog wel begrijpen dat je thuis ook wel kunt leren rekenen en schrijven maar vragen ze zich wel af hoe het met de sociale contacten zit van un-schoolende kinderen; of de kinderen zich niet geisoleerd voelen en of ze wel genoeg vriendjes kunnen vinden. Ik heb het idee dat we als ouders vaak onze eigen gevoelens op onze kinderen projecteren en er zijn een hoop volwassenen die steeds mensen om zich heen nodig hebben om zich gelukkig te kunnen voelen. Ik ervaar dat niet zo, alhoewel ik kan genieten van het gezelschap van goede vrienden heb ik geen andere mensen nodig om gelukkig te zijn. Het grappige is dat ik dat precies zo in mijn kinderen terug zie; we hebben vier jongens en omdat ze zoveel met elkaar optrekken zijn ze heel close met elkaar en spelen ze veel samen maar ze kunnen zich ook allemaal prima zelf vermaken. Ze vinden het leuk als er andere kinderen op visite komen maar ze hebben dat niet perse nodig.

Het leuke van un-schoolen is bovendien dat de kinderen ook openstaan voor contacten met kinderen van een andere leeftijd en met volwassenen; ze voelen zich niet beperkt tot het kleine groepje leeftijdsgenootjes waarin ze door school geplaatst worden.
Onze kinderen voelen zich ook niet geisoleerd of buitengesloten, zulke gevoelens ken je alleen maar als je de behoefte hebt om tot een bepaalde groep te worden toegelaten; om geaccepteerd te worden en dat zie je juist op conventionele scholen gebeuren.

Bij Rutger die een erg moeilijke start heeft gehad zag ik heel duidelijk de behoefte om alleen te kunnen zijn, hij had dat nodig om zichzelf te vinden en in balans te komen. Ik denk dat het heel belangrijk is om kinderen de kans te geven om tijd alleen door te brengen als ze daar behoefte aan hebben, er wordt vaak zoveel nadruk op de sociale contacten gelegd dat we haast zouden vergeten hoe belangrijk het is om ook tijd met jezelf door te brengen. Als je een goede relatie met jezelf hebt, komen alle andere relaties immers van zelf.

Wanneer het in Nederland lijkt alsof de school noodzakelijk is voor sociale contacten dan komt dat alleen maar omdat er in Nederland vrijwel geen uitzonderingen op de leerplichtwet zijn; alle kinderen boven de vier jaar zijn daardoor aan het normale sociale verkeer ontrokken.

Hier in Amerika, waar steeds meer gezinnen voor alternatieve leervormen kiezen, zijn echter allerlei verengingen ontstaan die home-en un-schoolende kinderen de gelegenheid geven om met elkaar in contact te komen.
Het voordeel hiervan is dat alles vrijblijvend is en dat je het dus helemaal kunt afstemmen op de sociale behoeftes van je kind.

Van jongs af aan heb ik er een hekel aan gehad om dingen te ‘moeten’. Als iemand mij zegt dat iets ‘moet’ is de aardigheid er voor mij snel af terwijl ik het misschien graag had gedaan op basis van vrijwilligheid. Dwang stopt de stroom van creativiteit die we allemaal in ons hebben. Rutger zijn weerstand tegen het gedwongen worden zoals dat op school gebeurd was zo groot dat hij er lettterlijk ziek van werd. Het hele schoolsysteem is gebaseerd op het dwingen van mensen; het begint al met het feit dat school in Nederland verplicht is gesteld. Wat zegt dat op zich al niet over de kwaliteit van het gebodene? Wanneer je een goed produkt aan kunt bieden zullen er van zelf klanten komen die het van je willen kopen; kun je je voorstellen dat er bakkers zouden zijn die mensen zouden dwingen hun brood te eten? Het lijkt een stuk logischer om te leren beter brood te bakken zodat de mensen het willen eten. Een goede leraar hoeft zijn leerlingen niet te verplichten om naar hem te luisteren; als wat hij vertelt interessant genoeg is zullen er vanzelf leerlingen naar hem willen luisteren.

Het heerlijke van un-schoolen is dat we niets meer ‘moeten’ en geheel vrij zijn om datgene te doen wat we willen doen en datgene te leren wat we willen leren. Voor Rutger was het de grootste bevrijding toen hij niet meer naar school hoefde maar ook ik voelde me bevrijd. Vanaf mijn vierde jaar ben ik naar school geweest, daarna begon ik te werken en pas na de geboorte van Rutger had ik voor het eerst het gevoel dat ik baas over mijn eigen leven was; dat ik niet meer werd gedreven maar vrij was om met de stroom mee te gaan. Toen Rutger naar school ging was mijn vrijheid ook weer over; als moeder van een schoolgaand kind zit je net zo in het systeem. Ik stoorde me er enorm aan dat de school bepaalde hoe laat wij allemaal op moesten staan, dat ik vier keer per dag op en neer moest lopen en dan vaak nog een poos aan het hek moest staan te wachten, dat de school bepaalde wanneer wij op vakantie mochten gaan en hoe lang; uit alles bleek mij dat de belangen van ons gezin totaal ondergeschikt waren aan die van de school en dat er zo met ons werd omgesprongen maakte me vaak behoorlijk opstandig. Wanneer school vrijwillig was geweest, zou het een heel ander verhaal zijn, als je ergens bewust voor kiest, kies je ook voor de consequenties. Als un-schoolers zijn onze kinderen vrij om te leren wat ze willen en wanneer ze willen maar ook wij zijn eindelijk vrij om ons leven in te richten zoals we het zelf willen.

De verplichting om je kinderen naar school te sturen is net zoiets als wanneer je iedereen zou verplichten een spijkerbroek maat 38 te dragen. Wanneer die broek je toevallig past is het niet z’on grote opoffering om aan de verplichting te voldoen maar als de broek je te groot, te klein, te kort of te lang is, dan heb je een probleem. Un-schooling, in die vergelijking is de vrijheid om te winkelen waar je maar wilt, alles te passen wat je leuk lijkt en dan te beslissen wat bij jou past; wat jouw persoonlijkheid kan accentueren, en dat te houden.

Een poosje geleden, toen een van onze buurmeisjes hier op bezoek was, vertelde ze aan Rutger en Stijn dat ze z’on moeite had met rekenen op school. Rutger en Stijn boden meteen aan om haar te helpen; ze pakten pen en papier en begonnen allemaal sommen voor haar te bedenken. Het buurmeisje probeerde de sommen op te lossen en Rutger en Stijn moedigden haar aan en hielpen haar. Mijn kinderen namen de rol van leraar aan terwijl het buurmeisje de rol van leerling aan nam en dat was voor beide partijen heel vanzelfsprekend. Mijn kinderen zijn gewend om vragen te stellen terwijl het buurmeisje dat naar een conventionele school gaat, gewend is om vragen te beantwoorden.

Toen ik er later nog verder over nadacht realiseerde ik me waarom het voor mijn kinderen zo vanzelfsprekend was om de rol van leraar aan te nemen; als un-schoolers zijn ze immers altijd hun eigen leraar. Alle kennis die ze bezitten hebben ze zich helemaal zelf eigen gemaakt en daardoor voelen ze zich zelfverzekerd genoeg om hun kennis met een ander te delen en aan een ander uit te leggen.

Een paar weken later deed zich een soortgelijke situatie voor; het had gesneeuwd en Stijn was al dagen achter elkaar buiten om zich zelf te leren snowboarden van een heuveltje in onze tuin. Die dag had hij na veel vallen en opstaan eindelijk de smaak te pakken en als een volleerde snowboarder, zoefde hij keer op keer naar beneden. Een buurvrouw die langs kwam informeerde terloops of we even pauze hadden genomen van ons schoolwerk en ik vertelde haar dat ook het snowboarden en de andere sneeuwpret onderdeel was van ons ‘programma’. Ze vertelde me heel trots dat haar dochterje een echte snowboardles had gehad van een professionele leraar. Stijn hoorde dat en informeerde of haar dochtertje nu dan ook echt kon snowboarden. Dat bleek echter niet het geval te zijn; het meisje had het erg moeilijk gevonden en wilde het niet nog eens proberen. "Als ze van gedachten veranderd" zei Stijn, "dan wil ik haar gerust les geven hoor!" vervolgens klom hij de heuvel weer op met zijn snowboard onder de arm.

Of het nu rekenen is of snowboarden, wanneer je het helemaal zelf leert voelt dat geweldig en geeft het je enorm veel zelfvertrouwen. Wanneer een leraar jou iets leert betekent dat, dat de leraar de kennis bezit en dat hij bepaalt of en in hoeverre je aan zijn verwachtingen hebt voldaan. In het beste geval krijg je een goed cijfer en voel je je opgelucht maar het blijft altijd de leraar die dat bepaalt en jij zult je altijd een leerling blijven voelen. Un-schoolers zijn hun eigen leraar en in plaats van aan de verwachtingen van anderen te voldoen, overtreffen ze hun eigen verwachtingen; overtreffen ze zichzelf.

Mijn hobby is paardrijden en het grappige is dat ik met mijn paarden op dezelfde manier om ga als met mijn kinderen; namelijk door ze een zo groot mogelijke vrijheid te geven en ze niet onder druk te zetten. Ik rijd mijn merrie, die er om bekend stond onhandelbaar te zijn, zonder hoofdstel en dus zonder teugels. Vaak denken mensen dat wanneer je paarden of kinderen niet beteugelt, ze een loopje met je zullen nemen maar ik heb juist meer controle over paard en kinderen door ze volledig vrij te laten. Er moet natuurlijk wel iets in de plaats komen van die teugels en dat ‘iets’ is respect.

Sommige mensen denken dat respect iets is wat je af kunt dwingen; iets waarop je op basis van je positie, leeftijd of wat dan ook, recht hebt. Dat is niet wat ik hier bedoel; een echt natuurlijk respect kun je namelijk nooit afdwingen; het kan alleen vrijwillig gegeven worden. Om het respect van je kinderen (paard of wie dan ook) te verdienen is het noodzakelijk om allereerst jezelf te respecteren. Zelfrespect uit zich in het stellen van grenzen die recht uit je hart komen; het uit zich in het trouw durven blijven aan je ware gevoelens. Ik besef dat dit een beetje vaag kan klinken dus ik zal het met een voorbeeld illustreren:
Stijn zette op een gegeven moment steeds de televisie aan, ik had hem een aantal malen vriendelijk gevraagd of hij hem uit wilde zetten, maar daar stoorde hij zich niet aan. Ik probeerde allerlei andere activiteiten aan te bieden, maar daar ging hij niet op in. Na een poosje voelde ik me echt gefrustreerd want met de tv aan was het voor mij onmogelijk om een goede sfeer te creeren. Toen werd ik kwaad en riep ik dat de tv uit moest! Bah, daar baalde ik zelf van want dat is nu net de manier waarop ik niet met mijn kinderen om wens te gaan. Stijn stoorde zich er echter niet aan; hij lachte om mijn vertoning en zette de tv weer aan. Uiteindelijk realiseerde ik me dat ik dit helemaal niet hoefde te accepteren; ik vond mijn zelfrespect terug en deed wat ik met heel mijn hart wilde doen; ik pakte de tv op en zette hem in een kast die ik af kon sluiten. Voor mij voelde dat zo goed en bevrijdend dat ik maar met moeite een lach kon onderdrukken. Stijn’s reactie verbaasde me enorm want in plaats van kwaad te worden, wat ik had verwacht, kwam hij naar me toe en gaf me een dikke kus. "Dat heb je goed gedaan mam" zei hij en hij ging lief spelen.

Kinderen willen hun ouders kunnen respecteren, maar ze moeten wel voelen dat wij dat respect ook verdienen. Wanneer wij grenzen durven stellen die recht uit ons hart komen; die voortkomen uit zelfrespect, verdienen we het respect van onze kinderen. Als onze kinderen ons respecteren willen ze met ons samenwerken en hebben we geen dwang of regels meer nodig; dan kunnen we de teugels laten vieren.